top of page

ADİGE CUM.

cerceve_046ASF.png

Adige Cumhuriyeti, Kuzey Kafkasya'da Rusya Federasyonu üyesi bir cumhuriyet. Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Krasnodar Kray sınırları içinde yer alır. Cumhuriyetin yazıçeviri olarak adı Respublika Adıgeya olup Adigeya olarak da bilinir.

SADGN.png
3326.png

Murat Kumpilov (Çerkesçe: КъумпӀылэ Мурат, Qump'ıle Murat; Rusça: Мурат Каральбиевич Кумпилов, Murat Karalbiyeviç Kumpilov; 27 Şubat 1973 doğumlu), şu anda 12 Ocak 2017'den beri Adıge Cumhuriyeti başkanı olarak görev yapan Adıge (Çerkes) politikacı ve ekonomist. Daha önce 2008-16 yılları arasında cumhuriyetin başbakanıydı.

AdigeMarş
00:00 / 04:14
  • Adige Cumhuriyeti'nde, Adigece ve Rusça konuşanların siyasal temsil eşitliği ilkesine (paritet) dayanan atamalı yarı Başkanlık sistemi yürürlüktedir. Yasama organı olan AC Devlet Parlamentosu-Khase (Хасэ) iki kanatlı ve toplam 54 üyelidir: Khase, Maykop ve Adıgeysk kentsel alanları ile 7 rayonun birlikte oluşturduğu 9 seçim çevresinin (okrug) her birinin üçer üye ile temsil edildiği ve daha çok Adıgece konuşan üyelerin seçildiği 27 üyeli bir (üst) kanat; rayonların her birinin nüfusu oranında temsil edildiği ve daha çok Rusça konuşan üyelerin seçildiği 27 üyeli ikinci bir (alt) kanattan oluşur. Böylece Rus ve Adige nüfusun siyasal temsil eşitliği (paritet) sağlanır ve korunur.

ADİGE TANITIM VİDEOSU

BAYRAK_.png

Adige Cumhuriyeti ve Ticaret

Adıgey ekonomik ve ticari anlamda gelişmek için büyük bir potansiyele sahiptir. En önemli gelir kaynaklarından birisi gıda sanayidir. Et ürünleri, et ve sebze konserveleri, şeker, makarna, içki çeşitleri, çiçek yağları özellikle Kırım gülü gibi ürünler üretilmektedir. "Adıgeysky", "Fabmay","Maykop şeker fabrikasının ürünleri sadece Adıgey ve Rusya'da değil yurt dışında da büyük ilgi görmekteler. Bu firmaların ürünleri 17 ülkeye ihraç edilmektedir. Yumuşak iklim ve verimli toprak sayesinde burada farklı tarım ürünleri yetiştirilmektedir. Tarımda sulamadan yaralanılır. Bu iş için büyük Krasnodar barajı yanında, batıya doğru sırasıyla Şınci, Oktiyabrski ve Şapsığh adlı üç küçük baraj kurulmuştur. Mısır, buğday, ayçiçeği, kenevir, tütün, kavun, patates ve sebze gibi besin kaynakları yetiştirilir. Adıgey'in en çok gurur duyduğu ürünlerinden birisi çaydır. Buranın çayı dünyada en "Kuzey" çay sayılır, ünlüler ve aristokrat tarafından çok değer verilir. Önemli gelir kaynaklarından birisi de kuş yetiştiriciliğidir. Tavuk, kaz ve ördek etleri üretilmektedir. Burada Rusya'nın diyet hindi hazırlayan fabrikalarından birisi bulunmaktadır. Adıgey Cumhuriyetinde 60 yıldan beri Rusya çapında bitki yetiştiren deneyimli enstitü bulunmaktadır. Burada yeni sebze ve meyve çeşitleri elde edilmektedir. Dünyada en çok çeşit meyve koleksiyonuna sahiptirler. Adıgey Cumhuriyetinde kaliteli elmalar, armutlar, erikler, kirazlar, üzümler vb. meyva çeşitleri ve şifalı bitkiler yetiştirilmektedir..

Adıgey'in ekonomi portresini sadece tarım belirlememektedir. Aynı zamanda sanayi de çok gelişmiştir. Gıda sanayisinin dışında, araba ve metal sanayi de gelişmiştir. Büyük gelir getiren bir başka sanayi çeşidi de ağaç ve kereste sanayidir. Güney bölümünde değerli kereste elde edilir. Cumhuriyetimiz parke mobilya vb. ağaç ürünlerini de üretmektedir. Dış ülkelerle olan bağlantısı son yıllarda gözle görülür şekilde gelişmiştir. İhracattan kazandığı para her yıl artan genç Cumhuriyetimizin elde ettiği gelir yılda 30.000.000 Doları bulmuştur. Bugün ülkemizdeki firmaların birçok ülkelerden ortakları bulunmaktadır. Bu ülkelerden bazıları Almanya, Amerika, Türkiye, İngiltere, İtalya'dır. Adıge Cumhuriyetinin ihracat ürünleri; araba, siyah metal ve ondan yapılan ürünler ile petrol ürünleridir.

Önemli ekonomik ve bilim başarılarından birisi Maykop'da yüksek kalitede insulinin imalatıdır. Adıgey Cumhuriyeti ve St.Petersburg'daki bilim adamlarının ortak çalışması ve yeni teknoloji ile elde edilen doğal insulin, farmakolojik testlere göre dünya standartlarına tam olarak uymaktadır. Maykop Rusya'daki bütün hastalara yetecek kadar insulini üretme kapasitesine sahip olup üretim gerçekleştirilmektedir.

ADİGE Tarihi

  • Çerkesler, tarihöncesi çağlardan beri Kuzeybatı Kafkasya'da yaşamış olduğu kabul edilen bir halktır. Çerkes ataları için, Grek belgelerinde Sind ve Meot gibi adlar kullanılmıştır. Bazı araştırmacılar da, Adigelerin Hattilerden türediğini kabul etmektedirler (bk. Prof.Ğış Nuh, "Adigece'nin temel sorunları-1", internet; ayrıca bk. Ali Çurey, "Hatti Hititlerin Kökeni ve Çerkesler", Çiviyazıları Yayınevi). Adige destanı Nartlarda "Cırt", "Çıt", "Çınt" biçiminde geçen yer ve topluluk adlarıyla anılan halkların Sind ve Meotlar olduğu sanılmaktadır. Ölü gömme kültüne (tapıncına) göre, Sind ve Meot varlığı MÖ 3. binyılına değin izlenebilmektedir. Meotların ('Mıvıt'/'МыутӀ' ya da 'МыутӀэ') Kimmerler ve İskitler ile ilişkileri bulunuyordu. MÖ 8.-7. yüzyıllarda Adige-Grek ilişkileri başladı (bk. Bestlenıye Asker, "Adigeler Greklere yardımcı oluyorlardı", internet). Grek belgelerinde Sind ve Meotların yazılarının bulunduğu yazılıdır; nitekim 1955'te, Adigey'de, arkeolojik kazılar sonucu Meot (МыутӀэ; Adige) yazılı tabletleri bulunmuştur (bk. Adigey-Ekonomi bölümü). MÖ 5. yüzyılda kurulu olduğu bilinen, ama daha öncesi hakkında yeterli bilgi bulunmayan, 4. yüzyıl ikinci yarısına değin yaşayan ve merkezi Sindika limanı olan Sindika Devleti kralları kendi adlarına sikke (madeni para) kestiriyorlardı. MÖ479'da Bosporos Krallığı'nın eline geçen ve yıkılan Sindika limanı yerinde Gorgippia (Anapa yerinde) adlı bir Grek kenti kuruldu.Sindika, MÖ 4. yüzyılda, dış, özellikle İskit saldırılarından korunma amacıyla, Bosporos kralı Levkon I döneminde (MÖ 349-348) komşu Bosporos Krallığı'na katıldı. MÖ 3. yüzyılda ucuz Mısır buğdayının rekabetine dayanamayıp çöküş süreci içine giren Karadeniz kıyısındaki Grek "Bosporos Krallığı"nın zayıflaması, M. S. 2. yüzyılda beliren İskitlerin izleyicileri Sarmatlar, ayrıca batıdan kıyılara yönelen Gotlar ile kuzeydoğudan ve kuzeyden gelen ve 4. yüzyılda yoğunlaşan Hunların saldırıları sonucu, Azak Denizi ve Karadeniz kıyılarındaki kentler yıkıldı ve kıyı ticareti de sona erdi, verimli topraklar ve otlaklar Hunlar'ın eline geçti. Adigeler ise, dağlara sığındılar.

  • Hunların çekilmesinden (6. yüzyıl) sonra, Adigeler Asya steplerinden gelen Avarların saldırıları ile karşılaştılar ve uzun bir süre kendilerine gelemediler. Avarların çekilmesinden sonra, Adigeler eski topraklarını geri aldılar, kuzeyde, bugünkü Ukrayna ve Kırım Yarımadası içlerine değin yayıldılar. Hâlen, buralarda birçok yer Çerkes adları taşımaktadır. Ancak, doğudan ve kuzeyden gelen Hazarlar, Kuzey Kafkasya topraklarının çoğunu ele geçirdiler. Durumdan, yani Hazarlarla sürdürülen savaşlardan yararlanan Ruslar 10. yüzyılda Kerç Boğazı dolaylarında Tmutarakan Prensliği'ni kurdular, ama Prenslik 11. yüzyılda Adigelerle Alanların bir bölümünün (Yaslar) birleşmesi sonucu ortadan kaldırıldı. MS 2. yüzyılda beliren ve günümüz Osetler' ilinin ataları olarak kabul edilen İran asıllı Alanlar, Kuban Irmağı havzalarında yoğunlaşarak yayıldılar. 11-13 yüzyıllarda Alanlar feodal bölünmeler içine girdiler ve eski güçlerini yitirdiler. Bu dönemde Adigelere Zykh (Зихы) ve Kasog gibi adlar veriliyordu. Daha sonra Bizans, Venedik ve Ceneviz ile ticari ilişkiler kuruldu, Ortodoks ve Katolik mezhepleri Adigeler arasında yayılmaya başladı. Ama eski kentsel ve yazılı yaşama dönülemedi.

  • 1223'te Moğol saldırıları başladı ve bir Moğol-Kıpçak devleti olan Altın Orda Devleti kuruldu (1242-1501). Kuzey Kafkasya'daki düzlük alanlar Kıpçaklar'ın eline geçti. Nitekim günümüzde Kuzey Kafkasya'da yaşayan Kumuk ve Nogaylar ile Balkar ve Karaçay toplulukları, bu akınlar sonucu şimdiki yerlerine yerleşmiş olmalılar, nitekim bu topluluklar hâlen Kıpçak lehçelerinde konuşmaktadırlar. 1395'te Timur'un saldırıları ile karşılaşıldı ve giderek Altın Orda da parçalandı. Parçalanma sonucu, Altın Orda yerinde, komşu devletler olarak Kırım Hanlığı (1426-1783) ile İdil Irmağı güneyinde ve Hazar Denizi'nin kuzeybatı yörelerinde Astrahan Hanlığı (1466-1556) oluştu. Bu arada Kuban Irmağı kuzeyindeki topraklar da 13-15. yüzyıllar boyunca Adıgeler tarafından giderek ve büyük çapta Tatarlar lehine terk edildi ve Orta Kafkaslar'da şimdiki Kabartay bölgesi ya da Kabardiya oluştu. Dört büyük derebeyi ailesi (pşı) ve bunların vasalları tarafından yönetilen Kabardiya, 1556'da Astrahan Hanlığı'nın Rusya tarafından ortadan kaldırılması ve Rusya ile sınırdaş olunması sonucu, Kırım egemenliğinden çıktı ve 1557'de Rus koruması (egemenliği) altına girdi.

  • Kabardiya'nın 1557'de Rus koruması altına girmiş olması olayı, bugünkü Kabardey-Balkar Cumhuriyeti ile yetinilmeyerek,tarihsel anlamda bir ilgisi bulunmayan, 1864 yılına değin bağımsızlığını korumuş olan şimdiki Adigey ve Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti'ni de kapsayan, ama aynen bu iki yöre (region) gibi, en az birer bölümü ile, o zamanki tarihsel Çerkesya sınırları içinde bulunan Krasnodar Kray ve Stavropol Krayı ise dışarıda bırakan ilginç bir resmi uygulamayla, "Adigelerin Rusya'ya katılmalarının 450. yılı" biçiminde 2007 yılı boyunca kutlanmıştır. Ayrıca, kutlama programı çerçevesinde, Nalçik'te anıt heykeli dikili olan, Müslüman Kabartay büyük derebeyi (pşı) Temrıko İdar'ın kızı iken, 1561'de Moskova'da bir kilisede vaftiz edilip Mariya Temrukovna adını alan ve ikinci karısı olmak üzere ilk Rus çarı IV. İvan'a (Korkunç İvan; 1530-1584) nikahlanan, Rus-Kabartay dostluğunu simgeleyen Goşevnay İdar (1544-1569) ve Rusya'nın genişleme sürecinde görev almış ve etkili makamlarda bulunmuş olan çok sayıda Kabartay soylusu (komutan ve devlet adamı) da anılmıştır. Bu arada Kabartay-Balkarya'nın kurucu ortağı olan Balkar halkı, 1557'de Rusya'ya katılmadıkları, 1827 yılına değin egemen bir halk ve bölge olarak kaldıkları gerekçesiyle, söz konusu 450. yıl kutlamalarına katılmamıştır.

Adige Cumhuriyeti

Adıgey cumhuriyeti tarihi efsanelerle doludur. Orta çağda Avrupa ve Asya'yı birleştiren İpek Yolu buradan geçmekteydi. Adıgelerin ataları, dünya arkeolojisinde ünlü olan Maykop kültürünü yaratmışlardır. Birbirlerine efsanelerle bağlı olan ve Kuzey Kafkasya'ya has, tarihi Dolmenler ve Kurganlar adeta bir açık hava müzesi oluşturmaktadır. Bunlar eski Kafkasların parlak kültürlerinin, Avrupa ve Doğu ile olan sıkı ilişkilerinin kanıtıdır. Adıgeler (cumhuriyete adını verenler) Kuzey Kafkasya'nın eski halklarındandır. Avrupa'da ve Doğuda 13. yüzyıldan itibaren Çerkesler olarak bilinirler. Onların ataları yazılı kaynaklara göre Kasog, Zih ve Meot olarak bilinirler. Zengin bitki örtüsü ve verimli toprakları ile, denize ve iç Kafkasya'ya giden rahat yolları ile her zaman yabancı işgalcilerin dikkatini çekmiştir. Bu yüzden de yaşam şekilleri düşmanlara göre biçimlenmiştir. Erkek çocuklar reşit oluncaya dek yabancı bir evde büyütülüyorlar ve burada savaş için gerekli tüm taktikleri öğreniyorlardı. Silah onlar için çok önemli bir araçtı. Eski silahların güzel yapıları bunun bir kanıtı olarak günümüze yansımaktadır. Bir diğer önemli olgu ise atlardı. Ata çok değer veren Çerkesler bir çok cins at üretmişlerdir.

ADİGE Coğrafyası

Bölgenin merkezindeki Maykop'un kuzeyi ova, güneyi dağ ve platolarla kaplıdır. Maykop'un hemen güneyinde başlayan Ana Kafkas Sıradağları (Kafkaslar) güneye doğru yükselir. Çuavş (3.238 m.), Fişt (2.867 m.), Pşehasu (2.744 m.) ve Oşten (2.804m.) başlıca tepelerindendir. En güneydeki bu dağlık kesimde buzullar, kalıcı karlar ve göller bulunur. Göllerin en tanınmışı, Fişt yakınında Huko tepesinin batı eteğindeki Huko Gölü'dür. Buzulların ve kalıcı karların bulunduğu bu kesim, büyük bir su kaynağı oluşturmaktadır. Akarsuların bir bölümü kuzeydeki Kuban Irmağı'na, öbürleri de Karadeniz'e dökülmektedir. Buzul ve kar altında çayır ve ormanlarla kaplı alanlar bulunmaktadır. Bu kesim, Karadeniz kıyısı (Kıyıboyu Şapsığ) ile birlikte bir coğrafi ve turistik bölge bütünlüğü oluşturmaktadır.

Adige Fiziki Yapısı

Adıgey Cumhuriyeti, 27 Temmuz 1922'de "Adıge Çerkesleri Özerk Bölgesi" (oblast) adıyla kurulmuştur. Sonra, şimdiki adını almıştır. İlk kurulduğunda yüzölçümü 2.645 kmkare idi, yaklaşık olarak şimdiki Oktiyabrski, Teuçej, Krasnogvardeysk, Şogen ve Koşhable ilçeleri (rayon) topraklarını kapsıyordu. İlk başkenti Tohtomukay köyü idi. 1926'da 112.800 olan toplam nüfusun %45'i Adıge (50 bin), %25,8'i de Rus (29 bin) idi. Daha sonra başkenti Krasnodar oldu. 1937'de Karsnodar Eyaleti (kray) kurulup, Krasnodar kenti eyalet merkezi olunca, Adıge ÖB'nin merkezi Maykop'a (Mıyekhuape) taşınmıştır.

Bölgenin merkezindeki Maykop'un kuzeyi ova, güneyi dağ ve platolarla kaplıdır. Maykop'un hemen güneyinde başlayan Ana Kafkas Sıradağları (Kafkaslar) güneye doğru yükselir. Çuavş (3.238 m.), Fişt (2.867 m.), Pşehasu (2.744 m.) ve Oşten (2.804m.) başlıca tepelerindendir. En güneydeki bu dağlık kesimde buzullar, kalıcı karlar ve göller bulunur. Göllerin en tanınmışı, Fişt yakınında Huko tepesinin batı eteğindeki Huko Gölü'dür. Buzulların ve kalıcı karların bulunduğu bu kesim, büyük bir su kaynağı oluşturmaktadır. Akarsuların bir bölümü kuzeydeki Kuban Irmağı'na, öbürleri de Karadeniz'e dökülmektedir. Buzul ve kar altında çayır ve ormanlarla kaplı alanlar bulunmaktadır. Bu kesim, Karadeniz kıyısı (Kıyıboyu Şapsığ) ile birlikte bir coğrafi ve turistik bölge bütünlüğü oluşturmaktadır.

Başkent Maykop'tan kısaca bahsetmek gerekirse; Maykop'un, kent ilçelerini de kapsayan, özel bir yönetimi vardır. Maykop 1857'de, Şhaguaşe (Belaya) Irmağı'nın doğu yakasında Adıgelerce kurulan bir mıyekuaga köyüdür. Daha sonra gelişti ve 1937'de Adıgey Özerk bölgesinin başkenti oldu. Nüfusu yaklaşık 150.000 olup Rus nüfus çoğunluktadır. Maykop'ta Adıgey Cumhuriyeti Parlamentosu (yerel "halk temsilcileri" sovyeti), cumhuriyet yönetimi (yürütme komitesi) bulunmaktadır. Adıgeler bu kuruluşların başındadır.

Adige Cumhuriyeti Nüfus 

  • Nüfus toplamı:447.109 (2002)

  • Kentli: 234.900 (%52,5)

  • Köylü: 212.209 (%47,5)

  • Erkek: 208.109 (%46,5)

  • Kadın: 239.090 (%53,5)

1897, 1926 ve 1939 sayımlarında şimdiki "Adıge"+"Çerkes" nüfus,sadece "Çerkes" (ya da "Adıge") adı altında ortak bir sayı olarak verilmiş,1959 nüfus sayımı ile birlikte nüfus toplamı,"Adıge" ve "Çerkes" adları altında birbirinden ayrı verilmeye başlanmıştır (2002 sayımından beri "Şapsığ" etnik adı da eklendi, böylece Adıgelerin etnik ad listesi 4'e çıkmış oldu: Adıge, Çerkes, Kabartay, Şapsığ).

  • "Adıge Özerk Oblastı" (AÖO),27 Temmuz 1922'de Rusya SFSC'ne bağlı olarak kuruldu, ilk adı "Çerkes (Adıgey)" idi.24 Ağustos 1922'de Adıgey (Çerkes),13 Ağustos 1928'de de Adıgey Özerk Oblastı (AÖO) adını aldı.İlk kuruluşunda yüzölçümü 2.660 km. kare,nüfusu 113.5 bin kadardı. Bu nüfusun % 44.8'i Adıge (50.821),% 25.6'sı Rus (29.102), yönetim merkezi de,geçici olarak, oblast sınırları dışında olan Krasnodar kentinde idi.1936'da AÖO'nun toprakları genişletildi, yönetim merkezi de Maykop'a taşındı. Ama,genişleme ve Stalin'in Rusları ulusal bölgelere yerleştirme politikaları sonucu, Adıge oranı da, yarı yarıya azalarak % 20'ler düzeyine düştü,Rus oranı ise 1979'a değin % 70'ler düzeyinde seyretti (1939'da % 71.1;1970'te % 71.7). Daha sonra Adıge sayısı ve oranı yükselmeye, Ruslarınki ise düşmeye başladı.

Ekim 1990'da egemenlik kararı alarak cumhuriyet ilan eden AÖO, 3 Temmuz 1991'de Adıgey ÖSSC statüsüyle Rus Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti (RSFSC) devlet yapısı içine alındı ve Aralık 1991'de RSFSC yerinde oluşan RF içinde AC olarak kaldı.

Adige Ekonomisi

  • Dağlık güney bölümü dışında toprağın tamamına yakını tarıma elverişlidir, AC'nin verimli tarım toprağı ve zengin ormanları (% 40) vardır, sulama yapılır, mısır, buğday, ayçiçeği,şeker pancarı, çay,tütün yetiştirilir,Kuban Irmağı boyunda pazara yönelik sebze, ayrıca gül üretimi önemlidir.Zengin petrol ve doğal gaz yatakları vardır. Sanayi Maykop merkezinde yoğunlaşmıştır:tarıma dayalı sanayi, kereste, mobilya, parfümeri,Giaginsk'te bir şeker fabrikası vb.bulunur.

Maykop'ta yıllık yağış miktarı 690 mm kadardır.Yıllık sıcaklık ortalaması Ocak ayı -2 derece,Temmuz ayı +22 derece,Nisan ayı +10 ve +11 derece, Ekim ayı değerleri de +17 ve +25 derece arasıdır. Maykop kenti ve çevresi kaplıcalar ve termal tesisler yönünden zengindir,özellikle hasta ve emeklilerin rağbet ettiği bir dinlenme ve tedavi merkezi konumundadır.

  • Maykop'ta MÖ III.binyılına ait Veş'ade (Ошъадэ) ya da Maykop (Mıyequape) höyüğünden (tümülüs, kurgan) taş ve altından yapılma,Dünya kültür ve arkeolojisinde yer bulan 4.500 yıllık Meot (Мыут1э;Adige) heykel ve eşyaları çıkarılmıştır.Yine Maykop'ta bulunan Maykop Taşı üzerindeki yazının yorumundan, 3.300 yıl önce şimdiki Maykop yerinde bir Meot (Adıge) kenti bulunduğu da anlaşılmaktadır (Шъаукъо Аслъангуащ,Мыекъуапэ:къэлац1а,ч1ып1ац1а,Адыгэ макъ,25.04.2007, internet,Türkçe tam bir çevirisi için bk. Aslanguaş Ş'avko,"Mıyequape"/Maykop Adının Kökeni,Jineps,Haziran 2007,s.5;Майкопский курган, internet).

Yörede kazılmış olan ve hâlen kazılması beklenen çok sayıda höyük (Adigey'de 10 bin dolayında yığma mezar, kale ve eski yerleşim yeri kalıntısı;eski Çerkesya yerindeki höyük, kale ve yerleşim yeri kalıntısı sayısı ise 50 bin dolayında) ve eski yerleşim yeri (kale) kalıntısı bulunmaktadır.

  • Güney bölgesi (Maykop rayonu), ayrıca atlı gezinti, dağ yürüyüşleri, kampçılık, dağ ve su sporları yapılan bir turizm alanıdır. Maykop rayonunda tarih öncesine ait dolmenler, Kamennomostski'de MÖ III. binyılına ait Maykop "Meşoko" (Мышъэкъо) kültürü kalıntıları,Hamışki (Хъымыщк1эй;Хьамыщк1эй) köyü yakınlarında "Yabanöküzü Üretme Parkı", Guzerıpl (Гъузэрыплъ) köyü yakınında da "Kafkas Doğa Koruma Alanı Müzesi" vardır. Ancak Adıgey topraklarının yüzde 30 kadarını oluşturan ormanlar koruma altında olduğundan turizme yatırım yapılamamakta, orman içlerinden UNESCO desteğiyle yollar geçirilmesi ve bu yollar boyunca turistik tesisler kurulması için, Adigey hükûmetince çıkış yolları araştırılmaktadır. Şu günlerde RF Doğal Kaynaklar Bakanlığıyla yapılan görüşmeler sonucu,sınırların yeniden belirlenmesine de (daha esnek bir politika benimsenmesine) çalışılmaktadır (bk. Adigey'de sınırlar yeniden belirlenecek, 26.02.2009, Circassiancanada, haberler bölümü).

Kuzeydeki Krasnogvardeysk'te de MÖ III.binyılından kalma Adıge (МыутӀэ) kenti kalıntıları bulunmaktadır. Ayrıca Arım (Kujorskiy kurgan), Çençavşho (Haç'emziy kurgan), Çimdej ve Kolyasij (Kabehabl kurganları), gibi kazılmış ünlü höyükler de vardır. 1955'te Adıgeysk (Адыгэкъалэ) kenti yakınında ve Neçerezıy köyünde "Meot Tabletleri Kitaplığı" bulunmuştur. Tabletlerin üçte biri "Hitit Hiyeroglifli Meot (МыутӀэ) tabletleri"nden oluşmaktadır (Ayrıca bk.Necmettin Karaerkek, "Yazı", "Nart" dergisi, sayı 44,s.22-24;Jineps gazetesi, Ocak 2007,s.6-7).

Güney bölümündeki başlıca dağlar Çuguş (Ç'ığuş;ЧӀыгъушъ-Kuru Toprak,3.238 m), Fışte Dağı (Фыштэ,Rusça:Fişt;2.867 m), Oşten (Veş'üten;Ошъутен;2.804 m), Pseaşho (3.257 m) ve Şepsı doruklarıdır. Güneybatıdaki Avtle (Аулъэ) ve Huko (Хыкъо) dağları arasındaki Huko Gölü ve Legonaka (Лэгъо-Накъэ/Leğo-Naqe; Rusça: Lago-Naki)yaylaları gezilip görülen yerlerdendir. Bu çok değerli yer için ayrıca bk."Nefiset Hut, Leğo-Naqe [Lago-Naki] Yaylalarının Gerçek Sahibi Kimdir?" (Jineps gazetesi, Ağustos 2007, sayı 21, s.10; Özdemir Özbay, "Dünden Bugüne Kuzey Kafkasya", Ankara, 1999, s.119-122).

  • 1990'larda tarım ürünleri gelirinin, reel olarak da düşmesi ve devlet sübvansiyonlarının kesilmesi sonucu,sanayide de genel bir durgunluk, bazı fabrikaların kapanması ve yoğun bir işsizlik süreci yaşanmış, 1989-2003 yılları arasında 123.900 kişi iş aramak üzere Adigey dışına göç etmiş, 155.400 kişi de, Maykop kenti ve Tahtamukay rayonu başta olmak üzere Adigey'e yerleştirilmiş, böylece AC'de Rus nüfus çöküşü önleniştir (Ayrıca bk. Nart dergisi, sayı 36, Ankara, 2003, s.86).

ADİGE CUMHURİYETİ EKONOMİK İLİŞKİLERİ

 İlk dönemde zorluklarından çok belirsizlikleri ile tanımlanan tarihsel anavatana geri dönüş her şeyi bırakıp gitmek, köprüleri yıkmak ve sadece anavatanda yaşamak olarak algılanıyordu. 1995’lere kadar devam eden bu dönem daha idealist ve daha cesur bir göç kararını içeriyordu. Ekonomik geçiş döneminin etkisiyle Sovyetler Birliği’nin dağılma sürecinde halk büyük sıkıntılar yaşarken, daha önce Mafe’nin dile getirdiği gibi ekmek kuyruklarına rağmen diasporadan anavatana doğru bir göç hareketi oldu. Büyük ekonomik sıkıntıların süregeldiği Kafkasya’da 1998’de yaşanan ekonomik krizle yani rublenin dolar karşısında çok büyük değer kaybetmesiyle birlikte yaşam iyice zorlaştı. 1995-2000 yılları arasında kişi başına düşen gelirin azalmasını yaşanan bu krizin de tetiklediği söylenebilir (Bal, Algan ve Manga 127). Bu ekonomik durağanlık ile birlikte Abhazya’ya uygulanan ambargo13 ve ulaşımın sadece gemiyle sağlanabildiği o yıllarda yaygın olan Türkiye’den bavul ticareti sebebiyle gümrüklerde yaşanan yoğunluk da anavatan-diaspora arasında hareketlilikteki sıkıntıları arttırıyordu. 2005 yılına gelindiğinde Adıgey Cumhuriyeti’nde ekonomik durum iyileşmeye başlamış, Abhazya Cumhuriyeti’ne uygulanan ulaşım ve ekonomik ambargo da göreceli olarak kaldırılmaya başlamıştı. Dünyadaki gelişmelere paralel olarak ulaşım ve iletişimin çeşitlenmesi, kolaylaşması ve ucuzlamasıyla ulusaşırı dönem başlamış oldu. Ekonomi ve ulaşımla ilgili sıkıntılara paralel olarak, durmayan ama yavaşlayan geri dönüş hareketi, ulusaşırı dönemde yüzü anavatana dönük olmak ve bir ayağı Kafkasya’da olmak gibi kavramlarla tanımlanmaya başlamıştır.

GGG.png
bottom of page