top of page
cerceve_046ASF.png

KARAKALPAKİSTAN

Karakalpakya veya Karakalpakistan, Özbekistan’a bağlı özerk bir cumhuriyettir. Özbekistan’ın batı kesiminde yer alır. Başkenti Nukus'tur. Karakalpakya, tarihsel Harezm topraklarını kapsar. Yüzölçümü 165.000 km'dir. Karakalpakistan'ın nüfusu yaklaşık 1.800.000'dir.

Uzun yıllar Kazaklarla iç içe yaşayan Karakalpaklara ilişkin tarihi kayıtlar ancak 16. yüzyıla kadar iner. Eski yurtlarının Kazan ve Astrahan arasındaki Volga kıyıları olduğu, oradan Amuderya çevresine göç ettikleri bildirilmektedir. 18. yüzyılda Amuderya yöresine yerleşen Karakalpaklar, Özbekler ve Kazaklar dışında bölgede az sayıda Türkmen ve Rus azınlıkları da yaşamaktadır. Karakalpakistan, 1936 yılı Aralık ayında Özbekistan’a katılmıştır. 1 Aralık 1990′da Cumhuriyet Yüksek Konseyi tarafından Karakalpakistan’ın özerkliği kabul edilerek Özbekistan’ın ilk ve tek özerk cumhuriyeti olduğu onaylanmıştır. Kentlerde oturanların oranı % 48 dolayındadır. Başlıca kentler Nukus, Hoceyli, Biruni, Tahyataş, Çimbay, Turtkul ve Altıkıl’dır.

KARAKAL.png

(20 Aralık 1947 - 31 Temmuz 2020 ) - Sovyet, daha sonra Özbek devleti siyasi figürü, Karakalpakstan Cumhuriyeti Jokargi Kenges (Parlamento) Başkanı. Senato Üyesi, Özbekistan Cumhuriyeti Oliy Meclis Senatosu Başkan Vekili. Karakalpakstan Cumhuriyeti Jokargi Kenges Başkanı.

KarakalpakistanKarakalpakistan
00:00 / 03:43

Ortaçağın erken dönemlerinde Karaborkli boyu Aral Gölü yakınlarındaki Peçenek boyu olarak görünüyor. Bilimsel eserlerde Karaborkli, Karakalpak ve Siyah Kulahan (Siyah Şapkalılar) adının aynı anlama geldikleri yazılmıştır.[1] Eski Rus yıllıklarında Çorniye Klobuki, Arap kaynaklarında Karabörklü olarak anılmışlardır.

Günümüzde Karakalpak adıyla bilinen bu ulustan, tarihi kaynaklarda ilk olarak ancak XVI. yüzyıl sonunda (1578) bahsedilir.

Türk ırkı tek bir millettir desek de bazı Türk toplumlarının farklı isimlerle anılması geçirilen tarihsel süreçler nedeniyle pek tabiidir. Bugün biz Anadolu Türkleri’nin bile pek çok Türk toplumunun isimlerini dahi duymamışlığımız vardır. Bunda hem ırkımızın çok geniş alanlara yayılması, hem farklı toplumlar içinde azınlık olarak kalması hem de maalesef tarih içerisinde akrabalık bağlarının zayıflaması etkili olmuştur. İşte bu fazla bilinmeyen Türk topluluklarından biri de hiç şüphesiz Karakalpak Türkleri’dir. Ki bugün sokağa çıkıp bir sokak röportajı yapsak eminim ki bu Türklerin nerede bulunduğunu bile pek az insan bilecektir.

KARAKALPAKİSTAN TANITIM VİDEOSU

BAYRAK_.png

KARAKALPAKİSTAN ÖNSÖZ

Günümüzde Özbekistan Cumhuriyeti içerisinde özerk bir devlet olarak varlığını sürdüren Karakalpakistan ve bu coğrafyada yaşayan Karakalpak Türkleri üzerine Türkiye’de yapılan çalışmalar oldukça kısıtlıdır. Karakalpak Türkleri üzerine daha çok edebiyat/dil ve tarih alanında çalışmalar mevcuttur. Karakalpak Türkleri Edebiyatı ve Dili üzerine Pamukkale Üniversitesinden Prof. Dr. Ceyhun Vedat UYGUR’un önemli çalışmaları vardır. Karakalpak Türkleri ve Karakalpakistan Tarihi konusunda ise Karakalpakistan’ın en önemli akademisyenlerinden Prof. Dr. Sabır KAMALOV’un öğrencisi olan Prof. Dr. Salih YILMAZ’ın çalışmaları vardır. Bizler bu çalışmalara destek olması hasebiyle “Karakalpak Türkleri Halk İnançları” üzerine çalışmayı uygun bulduk. Karakalpakların halk inançlarının kaynağı aslında Hun/Göktürk dönemleriyle bağlantılıdır. Orta Asya’da yaşayan Türk topluluklarının halk inançları genelde birbirine benziyorsa da etkileşim içerisinde bulundukları topluluklarla bağlantılı olarak bazı farklılıklar da vardır. Karakalpaklar daha çok Kıpçak özelliklerini gösteriyorlarsa da Oğuz gruplarıyla da etkileşim içerisinde bulunduklarından her iki Türk kanadının da özelliklerini taşımaktadırlar. Ayrıca Karakalpaklar geç dönemde yerleşik hayata geçtiklerinden hem sözlü kültür hem de halk inanışları hala canlılığını sürdürmektedir. Bu tezi hazırlarken bu konuda Karakalpakistan Bilimler Akademisinde yapılmış araştırmalar incelenmiş ve ayrıca bizzat şahit olduğumuz inançlar da işlenmiştir. Türk Dünyası içerisinde küçük bir dal olan Karakalpakların inançları aslında eski Türk inançlarının izlerini taşıması bakımından önemlidir. Bu tez umarım bundan sonraki çalışmalara ilham kaynağı olur.

Karapapak Türkleri Soyları ve Kökenleri

cerceve_046dd.png

KARAKALPAKİSTAN Tarihi

Amuderya bölgesi, Karakalpakların en başlıca yaşam yeri olmuştur. Amuderya (Ceyhun veya Öküz), Batı Türkistan’ın büyük nehridir. Orta Asya’nın iki nehri, Amuderya ve Sırderya, Batı Türkistan’ın iktisadi hayatında büyük rol oynamıştır. Amuderya’nın uzunluğu 2.400 km olup, başlangıcı, iki farklı taraftan gelen suların karıştığı yerin biraz ilerisindedir. Amuderya, Aral denizine döküldüğü yerde bir delta meydana getirmiştir. 1 Amuderya ve Aral gölü bölgesi, Karakalpakların MÖ VII-V ve XIII. yüzyıldan itibaren vatanıdır. Karakalpaklar bu bölgede kendi adlarıyla sahneye çıkmıştır. Bu bölgede yaşayan Orta Asya halkları, Oğuz boyundan Türkmenler, Kıpçak boyundan Kazaklar ve Horezm Özbekleri ile aynı kaderi paylaşmıştır. Orta Asya topraklarında, Baktrya, Sogdiyana, Parfa ve Horezm devletleri kurulmuştur. Her bir devlet kendine has inançlara, örf ve adetlere sahip idiler. Karakalpaklar, Orta Asya’daki Türk boylarından bir halktır. Karakalpakların konuştuğu Karakalpakça, Çağatay Türkçesinden türemiştir. Karakalpaklarda, Oğuz ve Kanglı Türklerinin ve Kıpçak Türklerin halk edebiyatı iyi korunmuştur. Çünkü Karakalpaklar bu toplulukların topraklarında yaşamış ve onlarla karışmıştır. Örneğin, Karakalpakların Alpamıs destanı Oğuzların kültürünü en iyi şekilde yansıtmaktadır. Karakalpakların Koblan ve Toktamış destanları ise Kıpçak kültürünü yansıtmaktadır. 2 VII. yüzyılda kendi hanlığını kuran Türgiş halkı, yarım yüzyıl kadar ayakta kalabilmişler. Sonradan ikiye bölünen Türgiş halkı, “sarı” ve “kara” olarak anılmıştır. Bunlardan “sarı” olanlar, Mukrinler, günümüzdeki Kırgızların atalarıdır. “Kara” olanlar ise, Avarlar, Karakalpakların ataları diye düşünülmektedir. Özellikle Gumilev, bu fikri benimsemiş görünüyor. X-XI. yüzyılda da Avarların torunları veya bugünkü Karakalpakların ataları eski Rusya topraklarına Çerniye Klobuki ismi ile yerleşmiştir (1072). Her ne kadar Karakalpakların ismi taktıkları siyah şapkadan geldiği düşünülüyorsa da, bazı araştırmacılara göre bu isim saç modellerinden gelmektedir.

KARAKALPAKİSTAN SOSYAL HAYAT

Karakalpak boylarının sosyal yapısı ve hayat tarzları, merkezi Asya’da boylar halinde yaşayan diğer Türk kavim ve toplulukların sosyal yapısıyla çok yakındır (Kazak, Türkmen, Özbek). Orta Asya’da yaşayan halkların (Özbek, Kazak, Türkmen, Tacik) hayat tarzlarını, bu bölgenin iklimi, akarsuların akım yönleri, gölleri, bitki örtüsü ve bu bölgede yaşayan hayvanlar belirlemiştir. Örneğin kuraklık, Karakalpakların kaderini etkileyen unsurların en önemlilerinden olmuştur. Orta Asya, tarihi zamanların başından beri tedrici bir kuraklığa sahne olmuştur. Kuraklık göçebelerin dolaştıkları araziyi daraltarak onları, sahalarının dışında kalan yerleşik kültür içerisine karıştırmıştır.10 Karakalpak sosyal hayatını, Büyük İpek Yolu da etkilemiştir. İpek Yolu MÖ II. yüzyılda açılmıştır. Bu yol XV. yy.’la kadar önemini devam ettirmiştir. Bu yoldan, Çin’den Avrupa’ya ipek, Çin’e ise altın taşınmıştır. İpek Yolu, Orta Asya’dan geçtiği için kazancın bir kısmı oradaki halklar tarafından paylaşılıyordu. Bu yol sadece ticaret değil, aynı zamanda kültürel alışverişi sağlayan bir araçtı. Bu yüzden bu yolun üzerindeki topluluklar bu kültürün etkisi altında kalmıştır. İpek Yolu üzerinde kervansaraylar inşa edilmiştir. Tüccarlar buralarda kalıp bölgedeki esnafa iş sağlamış oluyorlardı. İpek Yolu sadece kara yolu değildi. Aynı zamanda su yolu da mevcuttu. Hindistan’dan Amuderya’ya, Horezm’den Kafkasya’ya ve Karadeniz’e ulaşılıyordu. Horezm ve Karakalpakistan bölgelerinde bulunan arkeolojik kalıntılar İpek Yolu için inşa edilen şehirlerin ve kasabaların kalıntıları mevcuttur.

Konargöçer olan Karakalpaklar “ru” diye adlandırdıkları boylara ayrılır ve aynı boydaki insanlar akraba sayılır. Bu yüzden de aynı boydaki Karakalpaklar birbiriyle evlenemezler. Bu katı kurallar halen devam etmektedir. Karakalpak boyları, “aul” olarak adlandırılan köylerde yaşarlar ve bu köyler hala vardır.

KARAKALPAKİSTAN EKONOMİ

Karakalpaklar, eski zamanlardan beri buğday, darı, pirinç, arpa, mısır yetiştirmektedirler. Baklagillerden maş, fasulye, susam ve kendir mevcuttur. Susam ve kendirden yağ alıyorlardı. Yoncayı da hayvan besini olarak kullandıkları için yonca yetiştirirlerdi. Karpuz, kavun ve balkabağı, şalgam, soğan ve havuç sebze olarak yetiştiriliyordu. Bahçecilik Özbeklerden öğrenilmiş; üzüm, erik, şeftali, armut, elma yetiştiriyorlardı. Örneğin, Fergana’nın üzüm memleketi olduğu herkes tarafından bilinmektedir. Çiftçilerin kullandıkları aletler, ağaç mala (pulluk), ketpen, orak, kürektir. Karakalpaklar, et ve süt ihtiyaçlarını hayvancılıkla uğraşarak karşılıyordu. Öküz ve inek bakmaya daha alışkınlardı. Keçi ve koyun da vardı ama çok yaygın değildi. Geçimini hayvanlarını satıp sağlıyorlardı. Ticareti Kazak, Türkmen ve Özbeklerle yaparlardı. Yün halılar, keçeler, yurt süs eşyalarını yapıp satarlardı.

KARAKALPAKİSTAN NÜFUS

Yerleşim alanları Amuderya Deltası ve Aral Gölü'nün güneyidir. Bu bölge Karakalpakistan olarak da bilinir. Dünya'da sayıları ortalama 650,000 olan Karakalpaklar'dan, yaklaşık 400,000'i şimdiki Özbekistan’a bağlı özerk bir cumhuriyet olan Karakalpakistan (Özbekçe: Qoraqalpog‘iston Respublikasi ; Karakalpakça: Қарақалпақстан Республикасы veya Qarakalpaqstan Respublikasi)'da, yaşarlar.

KARAKALPAKİSTAN ÜNLÜLER

Ünlü Mahtumkulu (Türkmence: Magtymguly, Farsça: مخدومقلی فراغی , Makhdumqoli Faraghi‎) Türkmen şairin güçlü şiirleri, sadece Türkmen şairlerine tesir etmemiş; Berdak (Karakalpakça: Berdaq G'arg'abay ulı), Acıniyaz (Karakalpakça: A'jiniyaz Qosıbay ulı) ve Gunhoca gibi XIX. yüzyıl Karakalpak şairlerini de etkilemiştir. Mahtumkulu'nun şiirlerinin çoğunu Berdak ve Acıniyaz, Karakalpak Türkçesine aktarmışlar; bu şiirler, halk arasına yayılmış ve sonradan bazıları Karakalpak şairlerinin şiirleriyle karıştırılır hale gelmiştir. Bunların çoğu, halk arasında Acıniyaz'ın ve Berdak'ın şiirleri olarak bilinmektedir. Şöhreti Karakalpaklar arasında yayılmış olan Mahtumkulu'nun şiirleri, Karakalpak düğünlerinin türküsü olagelmiştir.

  • Acıniyaz (edebiyat unvanı Ziywar) XIX asırda Karakalpak kökleşik edebiyatının en görkemli temsilcilerinden biridir.

  • Berdak ünlü bir Karakalpak şairi

Berdak'tan bir şiir;

Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq

Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq

Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq

U'rgenishti jaylag'an eken.......

Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı

Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.

GGG.png
bottom of page